Indonesië: Koloniale erfenis verder in verval

Toen Emile Leushuis de Gids historische stadswandelingen Indonesië onlangs het licht liet zien, was dit voor de redactie van East Magazine reden zelf een paar van die wandelingen te maken. Dankzij de praktische samenstelling en vormgeving is het boek een ideale hulp op zoektocht naar de fysieke sporen van het koloniale tijdperk. We kozen voor Jakarta en Bandung, de twee grootste steden met de meeste koloniale gebouwen. En kwamen met gemengde gevoelens terug.

Tekst en foto’s – Peter van Riel

Je mag het natuurlijk niet zeggen: dat het Nederlandse erfgoed in Indonesië aan haar lot wordt overgelaten. Maar dat gevoel bekruipt je wel bij een eerste blik op de ruines langs de Kali Besar in Jakarta, de voormalige Molenvliet. Vleermuizen, schimmel, ongedierte en zwervers hebben bezit genomen van de panden, dikwijls 19e eeuwse gebouwen met details die een eertijdse schoonheid doen vermoeden. Ornamenten, opschriften, een enkel stuk smeedwerk laten weinig te raden over hoe de voormalige handelsfimra Maintz & Co eens in volle glorie aan het toen nog kraakheldere kanaal stonden. Niet ver daar vandaan staan de restanten van de Nederlands-Indische Handelsbank. Ook in deplorabele toestand verkerend. De panden van Ghijsels zijn in 2008 tijdens, of vanwege, de bouw van een groot naburig hotel nagenoeg ingestort.

Het stemt allemaal weinig vrolijk. Toch is dat verval, gek genoeg, al in de Nederlandse tijd ingezet. De rijke burgerij raakte eind 19de eeuw uitgekeken op de drukke en hete benedenstad en bouwde ruime woningen in het nieuwe deel Weltevreden. De herenhuizen langs de Kali Besar werden door bedrijven ingenomen en het karakter van de buurt veranderde.

Een kortstondige opleving vond plaats in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw, maar na de onafhankelijkheid zou opnieuw het verval intreden. Bedrijven vonden de panden niet interessant, niet qua ligging en ook niet betreft functionaliteit. Gebrek aan onderhoud, leegstand en grondspeculatie deden de rest. Maar misschien ligt de belangrijkste reden voor het verval wel bij de waterhuishouding, of liever gezegd: het gebrek aan een werkbare afvoer van het water waardoor de benedenstad ieder jaar eerder en langer blank komt te staan. Welke investeerder gaat die strijd aan?

Oud Batavia

Gelukkig is ook veel behoed voor de ondergang. Door hun nieuwe bestemming zijn diverse gebouwen uit de VOC-periode, uit de vroeg koloniale tijd en uit de eeuw daarna in een opmerkelijk goede conditie. Daar zijn pareltjes bij, zoals het uit 1760 stammende buitenhuis van Reinier de Klerck. Nu in gebruik als nationaal archief. Of het uit 1912 daterende pand van handelsfirma Geo Wehry aan het Fatahillah-plein. Vroeger zou op deze plek een kerk hebben gestaan, er wordt zelfs beweerd dat GG Abraham van Riebeeck er begraven ligt.

Nu is het Wayang Museum er gevestigd. Trekpleister is echter het voormalige stadhuis van Batavia, pal aan het idyllisch aandoende plein. Buiten fietsen de toeristen op kleurige omafietsen rondjes langs souvenirstalletjes, binnen praat ik met de heer Khasirum, collectiebeheerder van het Jakarta Historisch Museum. “Het gebouw behoeft eigenlijk permanente controle. U moet weten dat het op drassige grond is gebouwd. Men gebruikte toen een techniek waarbij houten palen op een diepte van slechts twee meter met een afstand van een meter van elkaar werden geplaatst. Het moeten er vele honderden zijn. Op de ebbenhouten stammen werd een vlechtwerk van modder en stro gelegd dat de palen met elkaar verbond en zo een stevig fundament vormde. Daarna volgden de stenen en de rest. Hoewel het flexibel materiaal is, moet er wel voortdurend naar de staat van de muren worden gekeken. Elke barst kan op iets ernstigs wijzen. Daarom is ook besloten het verkeer in de verre omtrek van het gebouw te weren.”

We zitten in de koelte van een ventilator naar een 17e eeuwse kaart van Batavia te kijken. Daarop de contouren van de benedenstad, van de oude haven tot de Pintu Besar. Khasirum ontvouwt een ongelooflijk klinkend plan.

Al eerder verbaasde ik me over de licht megalomaan aan doende projecten, bijvoorbeeld om bij Sunda Kelapa een Waterfront City te bouwen of om de tientallen eilandjes voor de kust van Jakarta met bruggen aan elkaar te clusteren. Toen bleef het bij tekentafelromantiek, maar dit is andere koek: “de stadsmuren worden weer in ere hersteld! We gaan uit van de oude omtrek van Kota, dus vanaf de monding van de Ciliwung tot aan de Pintu Besar.” Een gigantische oppervlakte.  Khasirum is ervan overtuigd dat het dit keer niet bij schetsen en maquettes zal blijven. Dat is mooi.

Javasche Bank

Iets realistischer was de aanpak van het relatief jonge Museum Bank Indonesia, op een steenworp afstand van Stasiun Kota. De toenmalige Javasche Bank betrok in 1828 de gebouwen van een voormalig ziekenhuis. Aan het eind van de eeuw volgde een lange en ingrijpende renovatie die tot 1937 zou duren. Ook daarna volgden intensieve onderhoudsbeurten tot de oude functie verviel en ondergang dreigde. Nu staat het weer te pronken te midden van minder fraaie voorbeelden van grote stadsontwikkeling. Daar gingen jaren van noeste arbeid aan vooraf. Maar het resultaat mag er dan ook zijn: een prachtig, imposant wit neoclassicistisch bouwwerk.

We worden verwelkomd door een team van medewerkers van het geldmuseum, zoals sinds 2009 de bestemming van het bankgebouw luidt: Sri Wahyu Umingrum, Toni Saptono en Agus Santoso. “Het gebouw was sinds 1950 in gebruik door de nationale bank van Indonesië. Maar het heeft altijd de sfeer en stijl van de oude Javasche Bank behouden. We beschouwen het als het vlaggenschip van de andere filialen op Java die destijds allemaal door dezelfde architectenbureaus zijn ontworpen”, zegt mevrouw Umingrum. “Nu vertellen we er het verhaal van de geschiedenis van ons geld. Dat mag saai klinken, maar het is ook de geschiedenis van de opbouw van een jonge natie.”

En ze heeft gelijk. Het museum is allesbehalve een collectie oude munten en bankbiljetten. Met moderne audiovisuele middelen wordt een verhaal verteld over de economische ups and downs van een land dat in 1949 in berooide staat werd achtergelaten naar een volwassen natie in de 21e eeuw. En dat alles in een omgeving die bepaald tot de verbeelding spreekt. Indonesië heeft haar dieptepunten gekend, daar wordt niet omheen gedraaid in het auditorium.  Vanaf de eerste jaren van onafhankelijkheid waar de inflatie werd bestreden door bankbiljetten eenvoudig in tweeën te knippen, tot de geldslurpende imagoprojecten van de eerste president, van de Krismon en de revolte die volgde tot de val van het Soeharto-regime en de Reformasi. Het land staat er nu beter voor, concludeert de voice-over.

Volgens Agus Santoso mag educatie dan wel de belangrijkste missie zijn van het museum: “we zijn zeker zo trots op het gebouw dat in oude luister is hersteld.” Het kleurrijke glas in lood uit Delft, de loketten met uitgesleten balies, de marmeren trappen waar je de voetstappen van de spaarders van een eeuw of meer in terugvoelt, de enorme kluisdeuren, de statige directiekamers. Het is er allemaal, en in wat voor een voortreffelijke staat.

Beatrix

Jammer is dat die statige, oude bank in een omgeving staat die weinig aantrekkelijk is om verder te wandelen. Een groot aantal historische panden in de verre omtrek staat leeg en maakt een vermoeide indruk. Ook hier moet worden gevreesd voor verloedering en uiteindelijke sloop. Daar ligt misschien ook wel een beetje het probleem, bij de versnippering. Hier een paar opgeknapte panden, daar een mooi gerestaureerd optrekje. Je moet er soms veel voor doen om het te vinden.

Een ander pronkstuk ligt ver weg aan de drukke en vervuilde Jalan Gajah Mada. Het is het voormalige buitenhuis van VOC-gouverneur Reinier de Klerck. Dankzij gulle giften van het Nederlandse bedrijfsleven kon in het jaar dat Koningin Beatrix voor het eerste een staatsbezoek aan Indonesië bracht, de restauratie van deze statige villa worden voltooid. Het is 1995 en de republiek bestaat dan 50 jaar. Gelukkig ligt het Nationaal Archiefgebouw (zoals het officieel heet maar niet als zodanig in gebruik) aan een mooie oprijlaan iets in de luwte van het doordenderende stadsverkeer. Hoewel het allemaal in goede staat lijkt te zijn, geeft het een wat verlaten zelfs doodse indruk. Een museum is meer dan een historisch gebouw met nagemaakte meubels erin, zou je zeggen. Het verhaal er achter maakt echter veel goed. Lees er Leushuis maar op naar.

Bandung, Bandung

Wat voor Jakarta geldt, gaat niet op voor Bandung. Hier zijn tal van gebouwen uit de koloniale tijd in gebruik door overheid of bedrijfsleven. En dat alles prettig geconcentreerd. Je kunt er hele straten wandelend bewonderen waar het ene fraaie pand wedijvert met het andere. Vooral de kruising Jalan Asia Afrika, Jalan Homan en Jalan Braga is een paradijs voor liefhebbers van art-deco en neoclassicisme. Opvallend zijn Toko de Vries, Apotheek Kimia Farma en Gedung Merdeka. Jalan Braga zelf, eens de meest Europese en moderne winkelstraat van de kolonie, heeft echter wat aan aanzien ingeboet. Sterker: het is een shabby buurt geworden met onduidelijke Karaoke bars en lelijke winkelpuien.

Neem je echter de moeite om de oude Europese wijken te bezoeken, dan val je van de ene verbazing in de andere: er is nog heel veel blijven staan. Misschien is Bandung nog wel de meest Europese stad van Indonesië. Dankzij de lommerrijke en relatief rustige straten in het noordelijk deel is het zelfs aangenaam wandelen of fietsen. De gids van Leushuis biedt houvast omdat tal van panden aan het directe zicht worden onttrokken door ambulante verkopers, tijdelijke bouwsels, grote reclame-uitingen en wat dies meer zij. Maar daarachter valt heel wat te genieten. Zijn de landmarks in het centrum op twee handen te tellen, in wijken als Dago zijn ze talrijk en vaak in goede staat. Mede dankzij het feit dat ze in gebruik zijn als kantoor, instituut of overheidsgebouw. Villa Isola, bijvoorbeeld, behoort tot de universiteitspanden van de stad. Dit door C.P. Wolff Schoemaker in 1932 ontworpen karakteristieke herenhuis is een fraai staaltje van moderne architectuur. Gewaagd, zoals men dat wel vaker aantrof in het Indien van de jaren dertig. Een belangrijk rol in het behoud van het gebouwd erfgoed is de Bandung Heritage Society die sinds 1987 probeert om overheid en bedrijfsleven ertoe te bewegen de monumenten voor volgende generaties te bewaren. Vaak met succes, al blijkt een eenmaal verkregen monumentenstatus geen garantie. Te veel gebouwen zijn afgebroken of niet meer te redden.

IJzermanpark

Dat laatste zal het majestueuze Gedung Saté niet gebeuren Dit uit 1925 stammende door J, Gerber ontworpen gebouw is een fraai voorbeeld van gecombineerd Aziatische en Europese bouwstijlen. Het werd niet helemaal afgebouwd. Aanvankelijk zou de regeringszetel van Nederlands-Indie van Batavia naar Bandung worden verplaatst. Het zou dus een gouvernementsfunctie krijgen. Toen uiteindelijk een streep door dit plan werd getrokken, werd de westelijke vleugel niet afgebouwd. Dat is veel later wel gebeurd, maar het resultaat is matig te noemen. In 1980 werd Gedung Saté (zo genoemd omdat een naald met 6 ringen het dak siert) in gebruik genomen als provinciehuis en kantoor van de gouverneur van West-Java. Waarmee het toch nog een voorname overheidsfunctie kreeg. En dat heeft het onderhoud en behoud van dit indrukwekkende bouwwerk veiliggesteld.

Iets wat gelukkig ook opging voor een aantal koloniale parken. En dat is opmerkelijk: een park eist nu eenmaal veel ruimte van een stad waar elke vierkante meter duur is. Het IJzermanpark en het Molukkenpark zijn aangename plekken om tot rust te komen na een van de historische stadwandelingen. Het geeft iets van de sfeer van vroeger, met een sterk Hollandse uitstraling. Als de schijn niet bedriegt is zelfs het parkmeubulair is authentiek. Het oorspronkelijke beeld van J.W. IJzerman, oprichter van de vermaarde Technische School van Bandung (nu ITB) moest echter plaatsmaken voor een revolutionair monument. Dat dan wel weer, maar dat vergeven wij ze.

 Met dank aan Ministerie van Toerisme, Jakarta en Diah Saraswati (Dwi Putra Kreasi)

Dit verhaal is geplaatst in samenwerking met East! Magazine, een tijdschrift over Zuidoost-Azië, kijk voor meer foto’s op www.eastmagazine.nl.

Share and Enjoy:
  • Print
  • email
  • Google Bookmarks
  • Facebook
  • Twitter
  • Hyves
  • LinkedIn
  • NuJIJ
  • eKudos
  • MySpace
  • del.icio.us
 

Nieuwste verhalen in categorie Indonesië

 

Geen reacties

Reageren uitgeschakeld.

 
 
 
 

Nieuws