De tolk van Java: Belangrijk, meeslepend maar te lijvig

Vechten voor Koningin en Vaderland. Het klinkt stoer en heldhaftig. Maar wat betekenen die woorden als het zware offer dat je hiervoor moeten brengen ook je nazaten nog gijzelt. Lees het in de Tolk van Java van Alfred Birney.

Een met zijn identiteit worstelende Arend Noland (zoon van halfbloed Indische vader en Chinese moeder) brengt het gruwel van de dekolonisatie-oorlog in Nederlands-Indië naar Nederland. Het mythische land dat hij tot dan toe alleen uit de boeken kent, met overtuiging voor vecht en naar verlangt. Het land waar men ‘bruintjes gewoon accepteert als gelijken’ (zo hoort hij van zijn Hollandse strijdmakkers.) En waar men respect heeft en dankbaar is voor het heldhaftige verzet tegen de Jap en de inlandse Ploppers van Soekarno.

Vietnamtrauma

Het loopt natuurlijk heel anders. Nederland likt zijn wonden, want het heeft zelf geleden onder de Duitse bezetting en ‘zo’n zwarte’ was nog een vreemde onwelkome verschijning. Als in de jaren zestig dan ook de Excessennota verschijnt, verwordt de oorlog om de Nederlandse belangen in De Oost veilig te stellen tot een Vietnamtrauma avant la lettre.

Deze eens zo charmante Arend Noland ontpopt zich tot een bittere man die zijn vrouw meer dan eens in elkaar beukt en ook zijn kinderen tot bloedens toe tot moes slaat. Ze zijn als de dood voor hem en bibberen letterlijk in zijn aanwezigheid. Alleen als hij zich opsluit in de slaapkamer om driftig zijn memoires van de oorlog op te typen, kunnen ze rustig ademhalen. Door zijn kroost wordt hij afstandelijk De Arend genoemd, waaronder de verteller. De Arend heeft te veel gruweldaden gezien en verricht dat hij mensen als dingen is gaan zien, zo lijkt het.

Tiran

Toch is De Arend geen tiran, je ontwikkelt als lezer een zekere sympathie, medelijden met deze gekwelde ziel. In zijn jeugd moet hij trippelen op de raciale scheidslijnen van het koloniale Indonesië. Blanken aan top, de Indo-Europeanen ver daaronder en de inlanders weer mijlenver daaronder. Zelfs onder de Indo’s is er een rangorde. Lelieblank is beter dan poepbruin. Arend is bruin, de verteller merkt op dat hij geen verschil ziet tussen zijn vader en Soekarno. Maar mag zich tot de Europeanen rekenen vanwege het polderbloed van zijn vader. In zijn puberteit begint de bersiap, het machtsvacuüm na de terugtrekking van de Japanners, en de eufemistisch genoemde ‘Politionele Acties.’ Wie daar actief aan deelneemt loopt natuurlijk psychische schade op.

molukker-komen-aan-in-nl-recht

Indo’s

De opmerking van zijn zoon is illustratief voor hoe de Belanda’s hem zien als hij eenmaal voet zet in Holland. Hij is een ‘Indischman’ en geen Nederlander. “Inderdaad, de grootste Indo-community vind je tegenwoordig in Los Angelos. Indo’s worden er voor Mexicaantjes aangezien, dus laten ze hun snor staan, spreken Spaans en lenen op die manier makkelijker een identiteit dan hier in Holland.” Het bungelen tussen identiteit, het leitmotiv in de Indische Letteren, vermengd met de oorlogstrauma’s maken zijn daden verfoeilijk, maar niet onbegrepen.

Later uit de mond van de verteller: “Want dát, vlúchten, wég van jou, dat wilde ik al voordat ik kon kruipen, hondsvod die je bent.” Samen met het eerste citaat de kern van het boek.

Worsteling

Ik heb op meerdere fronten geworsteld met het boek. Birney censureert (gelukkig) niet en beschrijft afstandelijk de vele gruweldaden, zowel tijdens de oorlog als in de Hollandse huiskamer. Soms legde ik het boek weg, want vooral in het manuscript van De Arend, dat de rode draad in het boek vormt, lees je pagina na pagina over afgehakte hoofden en edele delen, opgestapelde lijken en martelingen. Zoveel zelfs dat je als lezer gaat twijfelen of dit allemaal wel mogelijk is. De verteller laat zelf weten niet te twijfelen over het waarheidsgehalte, maar De Arend zou “hier en daar zijn verhaal met extra sambal hebben aangedikt.”

Birney

Het was ook een worsteling met de lijvigheid van het boek. Het is erg veel materie om te behappen. De traumatische vader, de gekwelde zoon, de ont- en afwikkelingen rondom de dekolonisatie van Indonesië, de liefdesverhalen. Het is ontegenzeggelijk waar dat Alfred Birney met een niet te negeren overtuiging en openheid zijn levensverhaal (en dat van zijn vader) in romanvorm heeft gegoten. Maar het was beter geweest als de schrijver had geschrapt. Birney herhaalt hier en daar. Ook de persoonlijke notities van de zoon tussen de regels van Arends manuscript (laat die man toch het woord voeren, we weten heus wel dat je hem haat!) had achterwege gelaten kunnen worden en het slot zeurt te ver door.

De Tolk van Java

Desondanks is De Tolk van Java een belangrijk boek en een vernieuwende aanwinst in de Indische Letteren (of postkoloniale literatuur moeten we nu zeggen). Birney’s taal is gepast, blinkt niet uit in schoonheid. Het is afstandelijk waar nodig. De komische tussenstations tussen al het geweld zijn een welkome aanvulling op al dat drama. De schrijver speelt ook met verschillende vormen. Zo opent het boek met een open brief aan de vader (het monster wordt direct aangesproken.) Net op het moment, dat je als lezer denkt dat je hier genoeg van hebt, verandert de stijl in een bildungsroman. Als het te zoetsappig wordt krijgen we het staccato relaas van de soldaat te lezen. Wat mij betreft moet De tolk van Java op de Leeslijst verschijnen, al is het alleen om de historische waarde.

Alfred Birney
Uitgeverij De Geus
544 pagina’s
€ 22,50
ISBN: 9789044536447

André van Bel

André van Bel is reisblogger. U kunt hem volgen via zijn blog, op zijn Twitter en Instagram

Share and Enjoy:
  • Print
  • email
  • Google Bookmarks
  • Facebook
  • Twitter
  • Hyves
  • LinkedIn
  • NuJIJ
  • eKudos
  • MySpace
  • del.icio.us
 

Nieuwste verhalen in categorie André van Bel

 

4 reacties

  • Peter van den Broek

    Mijn reactie op http://www.indisch4eve.nu . Afgezien van dat het verhaal is meer dan krom en onbeholpen Nederlands.

    André van Bel is reisblogger. Hij leert het nooit: Het klinkt stoer en heldhaftig. Maar wat betekenen zijn pennenvruchten?

    1) Een met zijn identiteit worstelende Arend Noland (zoon van “halfbloed Indische vader” en Chinese moeder). Wat is voor André een halfbloed Indo, de witte schimmel????

    2) In zijn jeugd moet hij trippelen op de raciale scheidslijnen van het “koloniale Indonesië”. André weet waarover hij praat

    3) bersiap, “het machtsvacuüm na de terugtrekking van de Japanners”.
    André betreed uitgesleten paden

    4) “Inderdaad, de grootste Indo-community vind je tegenwoordig in Los Angelos”.
    André moet maar eens naar Nederland afreizen

    5) Indo’s worden er voor Mexicaantjes aangezien, dus laten ze hun snor staan, spreken Spaans en “lenen op die manier makkelijker een identiteit dan hier in Holland”.
    André is etnisch aan het profileren

    6) Het bungelen tussen identiteit, “het leitmotiv in de Indische Letteren, vermengd met de oorlogstrauma’s” . André weet echt waarover hij praat

    7) maar De Arend zou “hier en daar zijn verhaal met extra sambal hebben aangedikt.”André spreekt over feiten

    8) rondom de dekolonisatie van Indonesië.
    André vervalt in herhalingen

    9) Indische Letteren (of postkoloniale literatuur moeten we nu zeggen).
    Voor André klinkt dat wel stoer!!!

    André is volgens mij verdwaald.

  • Vanuit een zonnig Ecuador, een goede dag Peter,

    Dat mensen mij (op Indisch4ever) een getraumatiseerde idioot noemen, deert mij niet zo. Ik weet niet wie er achter die namen schuilen, misschien zijn ze wel volleerd psycholoog en zouden ze dus gelijk kunnen hebben.

    Ik vraag me alleen af of ze de recensie dan wel gelezen hebben, want bovenstaande kritiek van Peter is voor een groot deel te danken aan het niet goed lezen van een tekst. Hier mijn reactie.

    1) Wat is dan Indisch? Ik heb het idee dat veel Indische mensen doen alsof we zo speciaal zijn. God’s own race. We zijn gemixt, of populair gezegd: halfbloed. Wat geeft je het idee dat we meer zijn, Peter?

    2) Ik heb de tijd niet meegemaakt. Ga alleen van bronnen uit de geschiedenis af en verhalen van familie. En belangrijker in dit verband: het boek van Birney. Of doel je op Koloniaal Indonesië? Is Nederlands-Indië beter? De Gordel van Smaragd?

    3) Ik heb geen idee waarom hier zout over wordt gestrooid.

    4) Oei, tikfoutje. Moet Los Angeles zijn natuurlijk. Verder is dit gewoon een citaat uit het boek. Niet mijn woorden.

    5) Idem. Citaat uit het boek. Kritiek op deze zinnen is kritiek op Birney. Oei. Vervelend Peter.

    6) Wat is volgens jou het hoofdthema uit de Indische Letteren dan?

    7) Citaat uit het boek.

    8) Tja. Wat is hier op te zeggen. Niet iedereen is elke dag bezig met Indisch zijn en/of de oorlog. Mag er niets uitgelegd worden.

    9) Is toch ook wel een beetje stoer? 🙂

    Beetje meer lachen Peter! En verdwaald ben ik zeker en dat is een heerlijk gevoel. De wereld is een groot doolhof. 😉

  • Bert

    Okay Andre. Goed gereageerd.

  • Peter van den Broek

    1)Mij gaat het om de uitdrukking Halfbloed Indisch. Volgens mij is het een tautologie. André dient dit beter te weten, vandaar mijn opmerking witte schimmel.

    2) Koloniaal Nederlands -Indie is de betere en juiste uitdrukking.

    3) Machtsvacuum is een uitdrukking die in de Nederlandse propaganda tijdens de koloniale oorlog 1945-1949 steeds maar wordt gebruikt om eufemistisch de machteloosheid van het Nederlandse gezag aan te geven: Er was geen sprake van machtsvacuum, alleen Nederland had in die periode geen militaire middelen om zijn Gezag uit te oefenen. Indonesië daarentegen wel
    De onwetendheid van André is geen excuus om die dingen zo op te schrijven

    4) Het klakkeloos en kritiekloos copieren uit het boek is geen excuus . Het geeft meer aan dat de lezer onverschillig i.c. onnadenkend is . De fout ligt meer bij de uitgever, die het boek dient te controleren op fouten. Waarschijnlijk heeft iemand het boek gecontroleerd, die het ook niet weet, zeker verdwaald met een heerlijk gevoel, maar daar schiet je wel niks mee op. Domme correcteur

    5) zie 4

    6) De Stille Kracht van Louis Couperus (totok en identiteit???) of Het land van Herkomst van E. du Perron (vòòr de oorlog) worden ook beschouwd als literatuur vallend onder de Indische letteren (zie werkgroep Indische Letteren uit Leiden). Deze boeken zijn toch in de Nederlandse literatuur bekend?

    7) het is de literaire vrijheid van de schrijver Alfred Birney om zich zo uit te drukken, hij hoeft zich niet aan de feiten te houden, hij is geen historicus.

    8) dekolonisatie van Ned.-Indie is de betere en juiste uitdrukking

    9) zie ook 6, Indische Letteren heeft ook met koloniale literatuur te maken

    André zou zich in het vervolg meer op zijn woorden dienen te letten.Let wel dat zeg ik, die bijna 30 jaar buiten Nederland woon. In Italie en voordien in Zwitserland sprak en spreek ik bijna met niemand Nederlands, alleen met een verdwaalde tourist.

    Bovenstaande opmerkingen gelden ook voor Bert (hij snapt Nul)

    Groeten uit een zonnig Italië

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

 

 

 
 
 
 

Nieuws